دنیای بی انتها

شمارشگر نجومی(اسطرلاب)
تعریف:
اسطرلاب دستگاه کوچکی است که برای تعیین بعضی مشخصات زمان ومکان آسمان به کار میرود. به فارسی "جام جم" نامیده می شود ولی به تدریج کلمه یونانی اسطرلاب برای آن متداول شده است.اسطرلاب رایج و معمولی دستگاه و صفحه مدور فلزی است که از جنس برنز یا برنج و یا از آهن وفولاد و یا تخته به طرز بسیار دقیق و ظریف و مستحکمی ساخته شده و برای مطالعات ومحاسبات کارهای نجومی از قبیل پیدا کردن ارتفاع و زاویه آفتاب
محل ستارگان و سیارات و منطقه البروج و به دست آوردن طول و عرض جغرافیایی محل
در تمام مدت شبانه روز و فصول مختلف سال و همچنین برای بدست آوردن ارتفاع کوهها
و پهنای رودخانه ها و سایر عوارض طبیعی زمین و تعیین ساعات طلوع و غروب یکایک ستارگان ثوابت و سیاراتی که نام آنها بر شبکه اسطرلاب نقش بسته و برای محاسبه ساعات
طلوع و غروب آفتاب هر محل(علی الخصوص در دوره اسلام که تعیین ساعات نماز هم برآن
اضافه شد) ساخته شده است. با توجه به این حقیقت که در هنگام استفاده از دستگاه مذکور
هیچ احتیاجی جهت به کاربردن و دانستن فرمولهای ریاضی نیست.(مانند خط کش محاسبه ای
که به وسیله مهندسین به کار برده میشود.)

تاریخچه و پیدایش نام اسطرلاب:
در مورد پیدایش نام اسطرلاب مطالب گوناگونی در ماخذ مختلف ذکر شده است:یکی آنکه
اسطر به معنی ترازو و لاب را آفتاب گرفته اند. امیر خسرو در مورد نام اسطرلاب میگوید:
به یونانی اسطر ترازو بود که در سکه ای عدل ساز او بود
وگر معنیم باز پرسی زلاب به او دهم به گفتار روم آفتاب
پس آنکه مراد از سطرلاب جست ترازوی خورشید باشد درست
و بعضی گفته اند سطر به زبان یونانی معنی آواز را دارد و لغت لاب نام فرزند هرمس است و اسطرلاب از ساخته های اوست که گویند به دستور اسکندر مقدونی ساخته شده است. هرمس
نام حکیم افسانه ای مصر است که شاید هرگز وجود نداشته است.بعضی گفته اند که او همان
اخنوخ است و نامش در تورات آمده و بعضی هم او را ادریس پغمبر دانسته اند.از طرف دیگر
بر اساس اطلاعاتی که از کتب قدیمی به دست آمده یکی دیگر از منجمین و ستاره شناسان و
علاقه مند به مسایل نجومی ایران قدیم و سرداری به نام یم و یا یمه بوده که در کتب قدیم
با کلمه شید که به معنی خداوند و پادشاه است خوانده می شد که او را به نام یمشید یا
جمشید میخواندند دارای اسطرلابی بوده که آن را جام یم ویا جام جم میگفتند.جام جهان
بین و جام جهان نما ویا جام جمشید هم نامیده اند.

تاریخچه ساخت اسطرلاب:
با وجود آنکه ساختن اسطرلاب اولیه را که از گل پخته تهیه شده بود(از سه تا چهار هزار سال پیش) به کیخسرو نسبت داده اند اما اطلاعات دقیق و قابل ارزشی در دست نیست از این رو
دانشمندان ساخت اسطرلاب را به اشخاص گوناگونی نسبت داده اند ازجمله:ابوالخیر خمار معروف به حسن اسوار-ابری اصفهانی-کنت هرمان که در قرن14میلادی می زیست. همچنین
افسانه مشهوری وجود دارد که بطلیموس کره مسی کوچکی ساخته بودکه در روی آن خطوط
و نصف النهارسماوی مدارات و محل ستارگان آسماننقش بسته بود.حکایت کرده اند که روزی
سوار بر اسب بود و این کره را در دست داشت و از محله پر ازدحامی میگذشت ناگهان کره از
دستش رها شد و روی زمین افتاد.اسب او یا اسب دیگری پایش را روی آن گذاشت و کره را
به صورت بشقابی مسطح تبدیل کرد. این واقعه باعث شد که بطلیموس به فکر ساختن آن به صورت مسطح بیافتد.